Kolonia Zgorzelec. Śląskie "Shire" nad Bytomką

Miała być kolonią śląskiej bohemy, a wcześniej ekskluzywnym osiedlem dla pracowników Huty Hubertus. Zawieszona nad doliną Bytomki, schowana przed wzrokiem Szybu Krystyna. Zapraszam na wycieczkę po zapomnianym Zgorzelcu.

Kolonie robotnicze na Śląsku i w Zagłębiu w generalnej większości stworzone są w środku lub całkiem obok substancji osadniczej i tkanki miasta. Jest jednak kilka osiedli całkowicie oddalonych od innych zabudowań, a jednym z nich jest Kolonia Zgorzelec na południu Bytomia. (Drugą ciekawą jest kolonia Pogoria w Dąbrowie Górniczej).

Osiedle powstało w 1897 roku dla Katowickiej Akcyjnej Spółki Górnictwa i Hutnictwa, a dokładnie pracowników huty Hubertus (potem Zygmunt). Zespół został oddany do użytku w roku 1901.

Idylla nad czystą rzeką

Domy miały służyć pracownikom huty „Hubertus”. Jak podaje Zdzisław Jedynak w studium historycznym dotyczącym kolonii, najpierw wzniesiono 37 jednorodnych budynków mieszkalnych oraz jeden obiekt użytkowy, w którym pierwotnie mieściły się pralnia, magiel i mała piekarnia. Nad pralnią umieszczono trójizbowe mieszkanie. W późniejszym czasie Spółka wykupiła od prywatnych właścicieli trzy budynki mieszkalne usytuowane w pobliżu kolonii (nr 3,4,5) i włączyła je do zespołu.

Kilkanaście lat później sprzedano osiedle rodowi Schaffgotchów. To ciekawe, bo kolonie robotnicze nie były zazwyczaj przedmiotem handlu. Osiedle sprytnie wciśnięte zostało pomiędzy drogę z Łagiewnik do Szombierek a dolinę Bytomki. Dolinę w tym miejscu stosunkowo urokliwą, płynącą jarem. Kilkaset metrów dalej znajdowały się młyny wodne.

Czytaj również:Chcą czystej Bytomki, więc tworzą rzeka.org

Jakiś czas temu pisaliśmy o grupie zapaleńców, którzy postanowili odwrócić się znów twarzą do rzeki i rewitalizować ją. Czy im się uda, zobaczymy. Póki co imponujące plany zakłada inwestycja Armady Development, która dokładnie na drugim brzegu rzeki planuje budowę ogromnego pola golfowego, stadionu, ścieżek rowerowych i oczywiście hotelu na terenie byłego Szybu Krystyna. Szyb zresztą majestatycznie wyrasta nad dachami małych kamieniczek Zgorzelca.

- To nasza przyszłość. Odwróciliśmy się plecami do rzek, a sporo z nich na terenie aglomeracji wykazuje spore szanse na uratowanie, a nawet przywrócenie ich do pierwotnego wyglądu - wierzy dr Wojciech Trząski, z GIG, odpowiedzialny między innymi za rewitaliację katowickiej Ślepiotki.

- To prawda, nie dalej jak przed pierwszą wojną pamiętam działające młyny a nawet ryby w tej części rzeki - opowiada pan Stanisław, mieszkający w Zgorzelcu.

Kolonia, która zagrała w filmie

Zgorzelec składa się z ponad 30 małych, dwukondygnacyjnych kamieniczek z frontowym wejściem, sienią i również frontowymi schodkami. Urzeka przede wszystkim podobieństwo każdego budynku. Kolonia otoczona jest roślinnością, także pomiędzy budynkami rozłożyste drzewa i zielone pagórki sprawiają wrażenie, jakbyśmy znaleźli się w śląskim “Shire”. Część kamienic została jednak opuszczona i straszy zamurowanymi oknami, na ich elewacjach śmieszą namalowane białą farbą “bramki” do gry w piłkę, natomiast część jest w naprawdę dobrym stanie. Kilka lat temu tutaj właśnie zrealizowano większą część filmu "Hiena" z Borysem Szycem w roli głównej

Kilkanaście lat temu Barbara Klajmon, ówczesna Konserwator w Bytomiu a dziś Konserwator Wojewódzka, rozpoczęła akcję totalnej rewitalizacji Zgorzelca. Częściowo się to udało – mówi o tym stan połowy obiektów i wpisanie do rejestru zabytków. Niestety, plan się nie powiódł do końca, bo  kolonii nie chcieli zamieszkiwać młodzi ludzie, bytomscy artyści i ludzie wolnych zawodów. Szkoda. Więcej szczegółów i historię całej rewitalizacji można przeczytać w książce “Historyczne osiedla robotnicze” wydanej w 2005 roku przez Górnośląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego.

Układ urbanistyczny kolonii także nie był wyszukany. Dostosowano się do istniejącego przebiegu drogi z Łagiewnik do Chropaczowa. Wytyczono trzy prostopadłe do niej drogi, które stały się głównymi osiami kolonii. Połączyły je dwie drogi równoległe. Wzdłuż nich ulokowano budynki mieszkalne. Jedynie budynek pralni i piekarni stał nie przy drodze, lecz  w środku podwórza, podobnie jak budynki gospodarcze.

Nietypowa była sama lokalizacja, pośród pól, w oddali od kompleksu huty. W opisanym kształcie kolonia przetrwała do naszych czasów. Nie była modernizowana, nie podwyższano standardu budynków.

Kolonia dla artystów. Tak miało być na początku...

Kolonia stanowiła w zasadzie nienaruszony przykład najwcześniejszego budownictwa patronackiego, nigdy nie zmodernizowanego. Większość najstarszych kolonii była, bowiem przebudowywana lub wyburzana po wejściu w życie w 1904 r. pruskiej ustawy osiedleńczej regulującej standardy zabudowy mieszkaniowej i jej wyposażenia.

Prace związane z jej rewitalizacją rozpoczęły się w 1991 r. Pierwotna idea zakładała przekształcenie zespołu w „kolonię artystyczną”. Po gruntownej modernizacji domy miały być oferowane wykonawcom wolnych zawodów. Na terenach otaczających kolonię miała być wprowadzona zabudowa uzupełniająca. Pierwszym krokiem było rozpisanie przetargu na wykonanie koncepcji, a następnie dokumentacji technicznej.

Do wyremontowania pozostało 25 budynków mieszkalnych w bardzo różnym stanie technicznym (od katastrofalnego do złego). Szacunkowy koszt remontu jednego obiektu z czterema mieszkaniami wynosi 400 000 zł.


HISTORIA, LUDZIE, ZABYTKI



Marcin Nowak

Więcej na temat:

Komentarze

Liczba znaków do wpisania:  4000/4000

Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Jeśli uważasz, że któryś z komentarzy łamie regulamin, to wyślij nam link do tego artykułu na pomoc@naszemiasto.pl

Wybrane dla Ciebie

Powiązane

Więcej na temat:
Więcej na temat:
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, wyłącz Adblock na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3